Sayn Feridun Anda'n sorularna yantlar

Kadn Yazar Kimlii:

  • Yazarn kimlii ok katmanldr; ve elbette yazar veriminde bu katmanlardan dilediini ne kartmakta zgrdr.
  • Benim yazarlmda kadnlmn temel bir etmen olduunu dnyorum. Yaam kiinin -farknda olarak ya da olmayarak - giritii bir kendini gerekletirme servenidir, pek ok ynyle. Benim iin yazmak sanrm kendini gerekletirmenin tek deilse de en nemli yolu. Bu servende, tm bir insan olmakla kadn olmak arasndaki elikiler, atmalar (toplumsal kimlik anlamnda kadn olmak bir ok kstlanmay beraberinde getirir), ifte standartl cinsel ahlak anlaynn gvdeleri hapsettii cendereler kadn hayatlarn uratrr, zorlar. Ayn meseleler, bir yazar olarak da zihnimi hep uratrmtr.
  • Bir kadn edebiyat kavramna scak bakyorum. Bu kavramdan kadn hayatlarna tanklk eden, ya da kadnlara zg ileleri dile getiren anlatlardan ok, hangi konuyu ilerse ilesin, ataerkil kltr sorgulayc bir bak as benimsemi yaptlar anladm vurgulamak isterim. Ayrca bir ok kadn yazarn kurguya, dile, imgelere yaklamnn erkeklerden farkl zellikler sergilediini dnenlerdenim.
  • Kadn haklarn savunan, konuya feminist bir bilinle yaklaan pek ok makale yazdm. Yazar olarak kendimi en dorudan ifade edi biimim budur. ykye, romana gelince i deiir; edebiyat asla manifestocu bir kimlie brnmemelidir, yoksa z doasndan sapar. Yazar yaratt karakterlerin (erkek/kadn/ocuk, gen/yal, yoksul/varsl) iine szlebilmeli onlarla zdeleebilmeli ve ayn zamanda onlara dtan bakabilmelidir. yazar kadnlk bilincini ne kartyorsa, bu bilin ite kiileriyle arasna koyduu eletirel mesafede kendini hissetirebilir ancak. Kanmca edebiyata yakan budur.


Buket Ann sorularna yantlar:

ERKEK YAZAR KADINI ANLATABLR M?

  • Edebiyat bir incelikler iidir. O nedenle edebiyat stne sorularn kestirme yantlar bulunmaz. Tolstoyun ANNA KARENNA s, Flaubertin MADAM BOVARYsi, Halit Ziya Uaklgilin BHTERi, VEDDEsi dururken erkek yazar kadn anlatamaz diyemez kimse. Erkei de kadn da anlatabilmek iin yazarn nyarglarndan soyunabilmesi gerekir. Kimi yazar, yaratma srecinde bu arnmadan geer: Tolstoy kiisel yaamnda bir ahlakdr ama Anna Kareninay yarglamaz. Romann sonunda Annay intihar ettirmesi, kimilerinin aceleyle yorumlayabilecei zre, yazarn bitii bir ceza deil, anlatt dnemin nesnel koullarnn ve Annann ilikisinin elikili yapsnn dayatt bir kmazdr.
  • Kanmca buradaki hassas nokta udur: Klasik romanda yazar kaleminin ucunu cinsellik szcklerine dedirmez; olayn ncesi ve sonras anlatlr, tenselliin kendisi satr aralarnda bir buu, bir koku gibi dolar.
  • 20.Yzyln ikinci yarsnda bizim edebiyatmzda, hemen akla geliveren mkemmel izilmi kadn kahramanlardan YaarKemalin MERYEMCEsinin, Fakir Baykurtun IRAZCAsnn cinselliksiz yal kadnlar olmalar tesadf mdr? Yzyln ikinci yarsndaerkek romanclarmzn -cinsellik sz konusu olunca-kadn karakterler yaratrken, kendi dlemlerinin ve n yarglarnn dna kabildiklerini ne srmek biraz zor. n yarglarn ve fantezilerin illa grnte tutucu olmas gerekmez. Cesurca izilmi bir erotik sahnede, kadnlarn eitli cinsel halleri stne kalp n yarglar davurmak pek ala mmkndr. Murathan Mungan,Nedim Grsel, Selim leri ve konuya verdii kstl yer iinde de olsa Orhan Pamuk gibi greli daha gen yazarlarn kadnlar gerekten olduklar gibi kavramaya ve yle yanstmaya daha eilimli olduklarn, ya da byle bir abay nemsediklerini dndryor yazdklar metinler bana. Bu sav ileri srerken, andm yazarlarn kadnlar vdklerini ifade etmek istemiyorum, ktleyebilirler de; kadnlara bak alarn geleneksel n yarglardan kurtarmaya altklarn belirtmektir, muradm.

BR KADIN EDEBYATI VAR MIDIR?

  • Bence vardr. Cinsiyeti kadn olan her yazarn kadn edebiyat yaratmas gerekmese de. Yazar, kimlii yalnkat bir insan deildir; onun varl bir kimlikler bilekesidir ve yaratrken yneldii -bilinli ya da bilinalt-kimlik seimine okur olarak sayg duymamz gerekir, diye dnyorum. Adalet Aaolu, Tomris Uyar kanmca aydn kimliklerini vurgulayarak yaratan yazarlardr. te yandan, kanmca Pnar Kr, Latife Tekin, nci Aral, Ayla Kutlu kadn kimliklerini geri ekmeden yazarlar; beni de bu gruba dahil edebilirsiniz. Yazarn kadn kimliinden kast edilen, kadnlarn balarna gelenleri yazmasndan ok daha kapsaml bireydir ve bu iki kavram -kadn kimlii ile kadnsal deneyimler- birbirine kartrlmaktadr. Ayrca kadn edebiyat salt kadnlar iin kaleme alnm filan da deildir (byle grler var!). Benim tanmm, kadn edebiyatnn hakszla uram bir insan grubu olan kadnlarn alttakiler konumunundayatt ya da bu konumu ama mcadelesi srasnda kazanlm duygulara, duyarlklara, deneyimlere ve kltr birikimine sahip kan renkleri ve tnlar olduudur. Alttakiler konumunun bastrd sesler arasnda cinselliin sesinin bulunduu herhalde yadsnamaz. Kadn gvdesinin maceralarn satr aralarnda kalmadan anlatmaya koyulduunuz zaman, (duygu ve duyudzleminde) bir suskunluu ifadelendirmenin zorluuna ek olarak, dilsel bir kabal krmak, bir kadn uslubu yaratmak zorunda kalrsnz zaten; dnyannbtn dilleri sizi buna zorlar diye dnyorum. Kadn gvdesini ve cinselliini aalamayan bir dil mevcut mu acaba, yeryz dilleri arasnda?.. Bilmek isterdim

KADIN EDEBYATI / KADINLARIN EDEBYATI
Erendiz Atas

"Trk edebiyat", "Fransz edebiyat", "burjuva edebiyat", 'halk edebiyat" gibi ulusal ve snfsal arml ayrmlamalar kimseyi artmaz da, "kadn edebiyat" dendi mi herkesin tyleri diken diken olur! "Edebiyat d snflandrmalara bavurmann sakncalar''ndan sz etmek, o zaman akllara der. Erkekler "Bu terim de nerden kt bamza!" diye irkilir, kadnlar "Edebiyatta da m getoya hapsedileceiz!" diye telalanrlar. Kadnlkla ilgili her eyin ikinci snf olduu nyargs gcn hissettirebiliyorsa bir ortamda, bylesi terimlerin gerek saldr gerek savunu amal saptrmalara urayacan pein pein kabul etmekte yarar var kansndaym.

(Burada bir parantez ap hayatn iinden iki saptama aktarmak isterim:

1- Latife Tekin'in "Sevgili Arsz lm" nn yeni yaymland gnlerdi. Kadnlara ait bir alt- kltrn olup olmad tartlyordu. Arkada grubumuzdaki krsal kkenli erkekler, kyde erkeklerin bilgisi dnda bir kadn hayat olamayacandan ok emindiler. Byle bir olaslk onlara akl d geliyor ve niyeyse biraz da sinirleniyorlard.

2- imdiki saptama ok kereye zgdr: eitli ortamlarda ve zamanlarda, farkl balamlarda sz konusu olmu menopoz, krtaj gibi kadnlk deneyimleri hakknda erkekler "anlan konuda ehil olunamadndan mesuliyetsizlik beyan eden" bir bilgisizlik arz etmilerdir. )

Oysa "kadn edebiyat" yaln bir kavramdr ve basite, cinsiyeti kadn olan yazarn kadnln unutmadan kaleme ald yaznsal metinler anlamna gelir. Yazarn ok katmanl bir kiilik-kimlik olduunu ve zyapsnn diledii blmn ne kartarak yazabilme zgrlne okur olarak sayg duymamz gerektiini vurgulamaya gerek var m? Kadn edebiyat yalnzca kadnlar okusun diye yaratlmaz -doal ki edebiyatn tm okurlarna seslenir- yazan yaratma enerjisini kadnlk bilincinde bulduu iin bir zorunluluk olarak doar. Aksi halde zaten edebiyat olamaz, hevesli giriimler olarak kalr.

Kanmca kilit soru udur : Kadnlarn cinsiyetlerini unutmadan kaleme aldklar metinlerde "kadn edebiyat" terimini olumlayacak denli, dier "edebiyat d edebiyat snflandrmalarna" - rnein ulusal ve snfsal ayrmlandrmalara olanak veren ortak nitelikler kadar gl kesime noktalar var mdr? Bu soru bizi bir baka soruya iletecektir : Gerekten de kadnlara ait bir alt-kltr var olmu mudur ve bu temel edebiyata yceltilebilmeye uygun mudur?

Erkekler kadn yaantlarn paylamay red ettikleri srece bir kadn alt kltrnn varln srdrecei ok ak deil midir? Tipik bir rmek verelim: Tm geleneksel kltrlerde doum olayna mdahale etmek kadnlarn iidir; dolaysyla doum erkekler iin rktc gizemini korur. Yeni biimlenmeye balayan daha paylamc kltrlerde ise baba doumhaneye girebilmekte ve einin arl dourma abasna ve ocuunun doma mcadelesine elinden geldiince destek olmaktadr. Elbette ki baba iin youn bir duygusal deneyimdir bu; ve cinsiyeti erkek olan bir kadn-doum hekiminin duygularn basncndan uzak ve zaten yle olmas gerekli tanklndan ok ayr tutulmaldr. Babannki tanklk filan deildir; anneninkine e deilse de yakn bir yaantdr. Doum kadnlara ait bir alt-kltr kayna olmaktan kmtr.

Erkekler kadn yaantlarn paylamay red ettikleri srece, kadn gvdesinin maddesel koullarnn ve geleneksel kadnlk rollerinin dayatmalar elbette ki kadnlara mahsus bir psikolojik ortam -ortak duyular, seziler, dnceler, kanlar, bak alar- yaratacak ve bu ortam kendi ifade biimlerini bulacaktr. Kadnlarn erkek yaantlarn paylamalar, rnein meslek sahibi olmalar elbette onlar deitirir; ama deien kadn hayatnn genileyen akn kesecektir deimeyen hayat biimleri! Peki, bu engellenme kadnlar nasl etkileyecektir?

Erkek-egemen ahlakla uyumsuzluk yaamayan erkek ve/veya kadn kiiler (uyumsuzluklarn bastranlar veya kar uzlamalarna evirebilenler) gerekte kadnlara ait alt-kltrden rahatsz filan deillerdir; habersiz de deillerdir. Bu alt-aknt yzeyi zorlamaya balaynca rahatszlk balar ve eitli biimlerde kendini ortaya koyar. Kadnlk deneyimini sanata dntrmek elbette varln kstrlm hisseden ada kadnn koullarn amasdr bir anlamda. Bu kadn bilgi kar klarla karlaacaktr: Kadnlk deneyimi, zelikle evcil yaantlar edebiyata dntrlmeye demeyecek dar alanlardr! Oysa kimse kay banda ile dolduran bir fabrika iisinin, ya da hayatn yava yava snn mtevekkil bekleyen bir yalnn, pinekleyen bir kasabann ayn derecede biteviye olan yaantlarnn edebiyata yansmasn yadrgamaz. Belki stnde durulmas gereken udur: Kadnlk deneyimlerinin insanln ortak bilincinde ok da berrak olmamas onlar kendiliinden edebiyat iin yeterince ilenmi malzeme haline getirmez. Kadnlk yaantlar edebiyatn ham maddesidir, dier btn yaantlar ve insanlk halleri gibi. Kendini gerekletirme imkanlar kstlanm, hayatn yaknlarnn -sanki onlar fiziksel zrllermi gibi - hizmetine adanm buluveren kadn -kalemi eline boalma ihtiyacyla deil, yaratma tutkusuyla alyorsa- evcil bountusunu, bkknln okuru bktrmayan bir biimle yourabilmeli, kadnlk deneyimini insanln ortak kltr mirasyla kaynatrabilmelidir. rnein, durmadan p reten mutfak, kire pasa bulanan evileri kaosa yryen yaam dizgeleri iin ne yaman bir metafor oluturabilir! Sngerin su emii gibi enerjiyi ve zaman sourur evcil ura; kadn durmadan yeniden balar ve ne denli abalarsa abalasn tm emei eninde sonunda tketimin doymak bilmez uurumsu aznda hi var olmama dnecektir. O dii bir Sisyphos deil midir? Her halde "dar alanlar' anlatacak kadn yazarn bu bakklklar stne dnmesi gerekir.

Trkiye'de kadn edebiyatn ve kadnlarn edebiyatn - konunun evresinde dnen tm elikili tartmalarla birlikte - ne kartan yalnzca kadn yazarlarn abalar deildir. 20. yzylda kadn hayatlarnn geirdii somut aamalar ve kadnln toplumsal imgesindeki farkllamalar, retilen yeni mitler, beklentilerin ve mitlerin gereklerle atmalar, bu kartlklarn cinsler aras ilikileri nasl etkiledii, hi biri, zellikle yzyln ikinci yarsnda erkeklerin yaratt edebiyatta yeterli karln bulamamtr. Kadn edebiyatn ve kadnlarn edebiyatn nemli klan biraz da bu eksikliktir. Niin byle olmutur? Doutan gelen eilimlerle kadnlarn kadnlar, erkeklerin ise erkekleri daha iyi anlatabildikleri savlanabilir mi? Sanmyorum. Gebe ve feodal bir tarihin oullar iin -yazar bile olsalar - erkek olmann kadnlara dair her eyi bilmeye yetmediini ve alakgnll bir acemilikle renmeye balamann ise kendileri iin de bir yaam zenginlii anlamna geldiini kavrayabilmenin pek mkl oluundan.

Herkesin "8 Mart Dnya Kadnlar Gn" kutlu olsun; ve dileyelim herkes iin yeni bir balang olsun.

Dnya Kitap, 113, Mart 2001

tasarým ve uygulama: tl Biortam.com
Erendiz Atasü'nün Özgeçmiþi Erendiz Atasü'nün Yapýtlarý Erendiz Atasü'nün Türkçe Antolojilerde Yer Alan Yapýtlarý Erendiz Atasü'nün Çevrilmiþ Yapýtlarý Erendiz Atasü'nün Yapýtlarý Üstüne Çalýþmalar Erendiz Atasü'yle Yapýlan Röportajlar Erendiz Atasü'nün Özyaþamsal Çalýþmalarý Erendiz Atasü'nün Kadýn Edebiyatý Konusundaki Görüþleri Ýletiþim Ana Sayfa